Kolejną ciekawą wycieczkę, do Izby Pamięci Mariana Rejewskiego w Szkole Podstawowej w Białych Błotach, odbyli uczniowie z Koła Fotografii Cyfrowej w Młodzieżowym Domu Kultury nr 2. Wszyscy byli ciekawi historii o genialnym matematyku i łamaniu niemieckich kodów. Naszym przewodnikiem była mgr Magdalena Wolska, opiekunka Izby Pamięci i nauczycielka w SP im. Mariana Rejewskiego.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com / mgr Magdalena Wolska SP, Wojtek Banaszkowski, Kornel Kłomski, Schmidt Mikołaj, klęczą: Fryderyk Wieliczko i Alicja Kujawa MDK2
Jak się dowiedzieliśmy, to najprawdopodobniej jedyna szkoła podstawowa w gminie Bydgoszcz i Białe Błota, gdzie z takim pietyzmem, w oparciu o archiwalne zdjęcia z albumu córki Mariana Rejewskiego Pani Janiny Sylwestrzak, powstała taka IP.
Nieco więcej o tej wyjątkowej szkole
Historia lubi zataczać kręgi i często trwa przez wieki. My powiemy w dużym skrócie, że z dniem 1 września 1999 roku Szkoła Podstawowa współdzieliła swoją siedzibę z rozpoczynającym działalność Publicznym Gimnazjum w Białych Błotach.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com / podpis Mariana Rejewskiego, kryptolog otrzymał stopień porucznika
Przez wiele lat szkoła nosiła imię Oskara Langego, później od 1998 roku nie miała patrona. Dopiero w czerwcu 2001 r. placówka przyjęła imię Juliusza Verne'a. Przypomnijmy, że zmiany w polskim szkolnictwie wymusiły wiele nowości organizacyjnych. I tak 1 września 2017 roku, nastąpiło połączenie Szkoły Podstawowej z Publicznym Gimnazjum. Wspomniana reforma szkolnictwa pod okiem b. min. Zalewskiej dokonała stopniowego wygaszanie gimnazjów. Dziś to Szkoła Podstawowa im. Mariana Rejewskiego, która otrzymała nowy sztandar. Gościem honorowym tej uroczystości była córka Mariana Rejewskiego Pani Janina Sylwestrzak.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
Warto dodać, że imieniem tego patrona ochrzczono SP w Ostromecku, ale tam nie ma - jeszcze nie ma - takiej izby. Kolejną szkołą, tym razem w Bydgoszczy im. Mariana Rejewskiego jest Zespół Szkół nr 24 przy ul. Puszczykowej 11.
Szkoła w Białych Błotach jest wyjątkowo duża, ośmioklasowa, obliczona na 1400 uczniów, a jej lokalizacja przy ul. Centralnej nie stwarza niebezpieczeństwa kolizji z pojazdami mechanicznymi. W środku funkcjonalnie i czysto, a uczniowie mają stojaki na rowery i piękna salę gimnastyczną, rodzice mogą bezpiecznie zaparkować samochód podczas odbierania (podwożenia) dziecka ze szkoły. Przy głównym wejściu, z daleka widoczny mural z podobizną Mariana Rejewskiego.
Jak nam powiedziała mgr Magdalena Wolska, uczniowie jednogłośnie wybrali swojego patrona, właśnie Mariana Rejewskiego. Szkoła ma wiele sukcesów sportowym, w tym wicemistrzostwo powiatu w tenisie stołowym (październik 2021).
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com / Enigma, kopia 2007 - pamiątka nadania imienia szkole. Wykonawcy: Jerzy Truszkowski, Krzysztof Śmigiel, Mirosław Domański
Marian Rejewski – wybitny bydgoszczanin
Wydaje się, że nadal za mało mówi się, informuje o genialnym matematyku i kryptologu. Był niezwykle skromny i mówiąc kolokwialnie „nie miał parcia na szkło”. Zgodnie z wolą rodziców miał być tylko dobrym księgowym, nawet kształcił się w tym kierunku, ale pociągała go matematyka, fizyka i pewnie przez przypadek łamanie szyfrów.
Niektórzy pytają - a także obecne dzieci z Koła Fotografii Cyfrowej MDK2 - czy był wybitnym uczniem w szkole średniej, otóż zaskoczymy wielu czytelników. W Izbie Pamięci przeczytaliśmy świadectwo szkolne, Rejewski bowiem w latach 1912-1915 uczył się w Miejskiej Szkole Realnej a następnie w Królewskim Gimnazjum im. Fryderyka Wilhelma, dziś LO nr I im. C.K. Norwida w Bydgoszczy. Zerknijmy do wspomnianego świadectwa: z polskiego miał ocenę dostateczną, podobnie z francuskiego, historii, śpiewu czy geografii. Ale z matematyki i fizyki nie miał sobie równych – ocena b. dobry.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
- Gdy rozpoczynał kurs kryptologiczny w 1929 roku miał 23 lata. W tym samym roku obronił pracę magisterską zatytułowaną: "Opracować teorię funkcji podwójnie periodycznych drugiego i trzeciego rodzaju oraz jej zastosowanie". Równolegle obronił "magisterkę" na wydziale filozoficznym - mówi mgr Magdalena Wolska, nauczycielka SP Białe Błota,
Później wyjechał na praktykę do Getyngi, która w owym czasie uchodziła za mekkę matematyków i fizyków (Hilbert, Born, Courant, Heisenberg, Wigner czy von Neumann).
Jak trafił Rejewski na kurs szyfrantów? To proste polecił go sam prof. Krygowski z Poznańskiego Uniwersytetu. Rejewski był najlepszy, ponadto znał niemiecki, a kurs ukończył z wyróżnieniem.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com / w tym budynku szkoły, uczył się i zdał maturę Marian Rejewski. Obecnie to I Liceum Ogólnokształcące im. C.K. Norwida w Bydgoszczy
Szyfry Enigmy, to nie była bułka z masłem, nawet w Getyndze nie dopuszczono Rejewskiego do bezpośredniej pracy z wybitnymi matematykami trudniącymi się łamaniem niemieckich szyfrów (podobnie było w Bletchley Park, Anglia). Enigma bowiem, miała być w zamyśle maszyną szyfrującą z klauzula "poufne/ tajne" w niemieckiej flocie handlowej operującej na morzach i oceanach. Później zaczęto ją udoskonalać przystosowywać na potrzeby Luftwaffe, cudownej broni Hitlera Wunderwaffe czy marynarki wojennej Kriegsmarine.
Rejewski jednak nie był sam na orbicie zainteresowań polskiego wywiady i wydziału szyfrów. Obok niego, z selekcją przeprowadzoną przez kpt. Maksymiliana Ciężkiego (później awansowany do stopnia podpułkownika), byli dwaj inni, młodzi matematycy: Jerzy Różycki i Henryk Zygalski. Jesienią 1930 r. - w Poznaniu - utworzono dla nich filię Biura Szyfrów Sztabu Głównego WP.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
Temat Getyngi zamkniemy informacją, iż Rejewski tęsknił za Polską, zwłaszcza Bydgoszczą i dziewczyną Ireną Lewandowską (późniejszą żoną). Przerwał tam studia z matematyki ubezpieczeniowej i powrócił do kraju. We wrześniu 1930 roku podjął pracę na Wydziale Matematyki Uniwersytetu Poznańskiego, gdzie był mł. asystentem.
Marian Rejewski otrzymał propozycję pracy w Oddziale II Biura Szyfrów w Warszawie, które przez pewien czas mieściło się w Pałacu Saskim a później w tajnym ośrodku w Pyrach w Lesie Kabackim.
Mało kto wie, że oprócz złamania kodów Enigmy Rejewski zaprojektował cyklometr tzw. bombę - maszynę pozwalającą obliczać cykliczne permutacje Enigmy. Po agresji Niemiec na Francję kpt. Bertrand zaproponował Rejewskiemu i pozostałym polskim kryptologom wyjazd do Francji, do nowego ośrodka Nimes k. Avinionu. Rejewski - przy okazji - otrzymał nowe nazwisko Pierre Ranaud. Niemcy długo, bardzo długo nie połapali się, że ich szyfry są rozpracowywane, ale jak twierdził angielski matematyk i kryptolog Alan Turing mogli się domyślać. Wprowadzili wtedy kolejne usprawnienia Enigmy, które także polscy kryptolodzy złamali (przydała się wtedy „bomba” Rejewskiego).
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com / kopia portretu Mariana Rejewskiego namalowana przez uczniów gimnazjum z okazji Roku Mariana Rejewskiego' 2015
Okres powojenny
W listopadzie 1946 roku na pokładzie statku pasażerskiego Rejewski – po przycumowaniu do Gdyni – przyjechał do Bydgoszczy. Służba bezpieczeństwa już interesował się takimi powrotami. Rejewski, po instruktaży od kpt. Bertranda, nadal nie wyjawiał tajemnicy swojej pracy, był jednak zwalniany z kolejnych miejsc zatrudnienia.
Było ciężko w tym okresie, dlatego Rejewski pracował w kilku bydgoskich zakładach: Kabel Polski Sp. Akcyjna (obecnie Telefonika-Kable SA), Państwowe Przedsiębiorstwo Miernicze, Związek Spółdzielni Drzewnych czy Związek Branżowych Spółdzielni Drzewnych i Wytwórczości Różnych.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com / Telefonika-Kabel SA, tu pracował po przyjeździe do Polski Marian Rejewski
Pomimo tak wielkich zasług, przyspieszających zakończenie II wojny światowej pozostawał skromnym człowiekiem. Jego zasługi docenił wywiad francuski. Dzięki kpt. Bertrandowi świat dowiedział o polskich kryptologach, którzy byli praktycznie pomijani przez wywiad brytyjski i słynnego Alana Turinga. Po powrocie do Polski, Rejewski dostał kolejną propozycję pracy na Uniwersytecie Poznańskim od prof. Krygowskiego, ale wybrał życie rodzinne.
14 lutego 2000 roku (pośmiertnie) Marian Rejewski otrzymał Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski nadany przez prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego. Odznaczono go także Medalem Knowltona - najwyższym odznaczeniem amerykańskiego wywiadu wojskowego. Zmarł na zawał serca 13 lutego 1980 roku w Warszawie i pochowano go na warszawskich Powązkach.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com / Biblioteka Wojewódzka w Bydgoszczy - tu nie tylko jest Izba Pamięci Mariana Rejewskiego, ale także dąb posadzony w sierpniu 2020 r. dla upamiętnia 115 rocznicy urodzin wybitnego matematyka...
Jak ocenił Marek Grajek, autor wydanej kilka lat temu książki "Enigma. Bliżej prawdy", kiedy jesienią 1932 roku Marian Rejewski podejmował "atak na szyfr Enigmy", zadanie to powszechnie uchodziło za niemożliwe do rozwiązania.
- Zastosowanie przez trzech poznańskich matematyków metod matematycznych w kryptologii w czasie, gdy inne wywiady stosowały metody lingwistyczne, oznaczało w tej dziedzinie nauki rewolucję - powiedział Grajek
"Generał Dwight Eisenhover, który był pierwszym naczelnym dowódcą alianckim w Europie, uznał złamanie kodu Enigmy za wydarzenie przełomowe, które miało kluczowe znaczenie dla wyniku wojny. 18 lat temu armia USA przydzieliła mnie do Agencji Bezpieczeństwa Narodowego w Fort Meade. Znajduje się tam Narodowe Muzeum Kryptologiczne i już w 1995 roku, podczas pierwszej z wielu wizyt w tym muzeum dowiedziałam się o wielkim wkładzie Mariana Rejewskiego" - powiedziała płk Laura Potter, dowódca Kontrwywiadu Dowództw Sojuszniczych NATO, która wręczała pośmiertne odznaczenie córce Mariana Rejewskiego we wrześniu 2012 roku.
fot. Małgorzata Maciejewska/ Muzeum Enigmy Poznań
Zamiast zakończenia
Zwracamy uwagę, że nie tylko w Bydgoszczy powstaje coraz więcej miejsc upamiętniających życie i pracę Mariana Rejewskiego nad Enigmą. Warto zatem wspomnieć o Muzeum Wojsk Lądowych, gdzie znajduje się oryginalna Enigma oraz dział pamiątek po kryptologu, Pedagogicznej Bibliotece Wojewódzkiej w Bydgoszczy (Izba Pamięci M. Rejewskiego), Fundacji Historycznej im. Mariana Rejewskiego (prezes Krzysztof Drozdowski, konkursu z Marianem Rejewskim w tle), Zespole Szkół nr 24 im. Mariana Rejewskiego w Bydgoszczy czy modnych ostatnio muralach (ul. Gdańska 10, Garbary 27).
fot. Małgorzata Maciejewska/ Muzeum Enigmy Poznań
Warto dodać, że na mapie Bydgoszczy zaistnieje kolejny pomnik-pamiątka po Marianie Rejewskim tj. Dworzec Główny, który już w 2022 roku ma dostać oficjalnie imię słynnego kryptologa. Niemal równolegle, w Poznaniu powstało Muzeum Enigmy, poświęcone Rejewskiemu, Zygalskiemu i Różyckiemu.*
*/ Muzeum Enigmy w Poznaniu znajduje się we wzniesionym po II wojnie gmachu specjalnie zbudowanym dla KW PZPR. Jednak przed wojną stał tam budynek pruskiej intendentury wojskowej, który w dwudziestoleciu międzywojennym użytkowało Wojsko Polskie. To właśnie w tym miejscu, szlify kryptologów zyskiwali Rejewski, Zygalski i Różycki, wyłonieni spośród studiujących "po sąsiedzku" (bo część uniwersyteckich zajęć odbywała się w pomieszczeniach zamku cesarskiego) adeptów matematyki. Tym sposobem, lokalizacja Muzeum Enigmy ma też "ciągłość historyczną" oraz szerszy kontekst. /źródło: Małgorzata Maciejewska/
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com / mural przy ul. Garbary 27
Czterdzieści lat życia Mariana Rejewskiego w Bydgoszczy, praca nad Enigmą i okres powojenny przedstawiliśmy w zaledwie pigułce. Warto, aby pamięć o takich genialnych matematykach i kryptologach trwała przez kolejne pokolenia.
redakcja autoflesz.com