Do tematu najlepiej brzmiących organów kościelnych obiecaliśmy powrócić. Temat wciąga, ale trudno laikowi ocenić najlepsze organy w Polsce. Nie podejmują się tego nawet specjaliści, ale te w Kamieniu Pomorskim zaliczają się do ścisłej czołówki. Dziś dodajemy do galerii perełek romańskich, a później gotyckich konkatedrę św. Jana Chrzciciela w Kamieniu Pomorskim.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
Byliśmy w Kamieniu Pomorskim już na początku wakacji, ale chcieliśmy zostawić na koniec próbę oceny najpiękniej grających organów w Polsce. Czy to się udało? Z całą pewnością, nie, bo jak mówił organista bazyliki w Krzeszowie, to bardzo trudny temat. Na bo jak porównać youngtimera do obecnie produkowanych samochodów, gdzie obowiązuje globalizacja, często wykorzystywanie tych samych podzespołów w gramach grupy produktowej.
Podobnie jest z organami, ale te w kamieniu Pomorskim są jednymi z najlepiej grających – barokowych - instrumentów w Polsce,a może Europie (zwłaszcza po zniszczeniu organów w katedrze Notre Dame).
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
Kościół konkatedralny archidiecezji szczecińsko-kamieńskiej jest jednym z najcenniejszych obiektów sakralnych Pomorza. Niemal zawsze ciągną tu turyści zauroczeni samym kościołem, jak i potęgą dźwięków zabytkowych organów. Również miasto ma co nieco do zaoferowania, zwłaszcza marina jachtowa, rynek miejski czy coroczne koncerty organowe.
Krótki rys historyczny
Historia katedry sięga czasów Bolesława Krzywoustego, który zapoczątkował tzw. misje chrystianizacyjne zapraszając na nie św. Ottona z Bambergu. Katedrę ufundował jednak książę Kazimierz I (jego szczątki spoczywają w podziemiach katedry), a jej zarys na planie krzyża łacińskiego powstał już w sierpniu 1176 r. Wokół katedry były i nadal są ogrody, w tamtych czasach były to posiadłości dworu książęcego. W IV wieku część darowanego podgrodzia otoczono ceglano-kamiennym murem. Fachowcy od budowli sakralnych opisują tę budowę, jako „trójnawową bazylikę z transeptem i chórem, zakończoną półkolistą apsydą w systemie wiązanym”.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
Niestety bazylika nie powstała jak feniks z popiołu, pierwszy okres budowy obejmował lata od 1175 r. do rządów biskupa Hermana von Gleichena (1251-1289), a drugi do roku 1370. W pierwszym etapie wybudowano chór z transeptem, do zasadniczego korpusu dobudowano zakrystię około 1200 r. oraz kruchtę południową w latach 1230-1250. Podczas drugiego etapu nastąpiła zmiana projektu. Romański styl i fundamenty posłużyły wtedy do regotyzacji katedry (szczególnie nawa główna i dwie nawy boczne z transeptem). Dobudowano wtedy wirydarz przy północnej części transeptu.
*/ wirydarz to ogród (założenie parkowe) rozwijane przez benedyktynów i cystersów
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
Wyposażenie świątyni powstawało na przestrzeni wieków. W 1410 r. wzniesiono piękną attykę ceglaną, a 1419 r. wybudowano kaplicę Lepelów (św. Jana). Z zegarmistrzowską dokładnością i harmonogramem dobudowywano nowe ołtarze, a dzięki darczyńcom sprowadzano dzieła sztuki. Do wykonania fresków i malowideł naściennych zatrudniono wybitnych malarzy tego okresu. Prawdopodobnie w roku 1500 trafił do katedry tryptyk ze scenami życia Najświętszej Maryi Panny (pozostał tu do naszych czasów).
Katolicy nie opiekowali się kościołem przez wszystkie wieki. W 1544 r. umarł ostatni katolicki biskup kamieński Erazm von Manteuffel. W latach 1544-1810 świątynia stała się siedzibą luterańskiego zboru, a następnie kościołem ewangelickim. Przypomnijmy, że od 1534 roku Pomorze przyjęło jako religię - protestantyzm.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
W 1803 r. została rozebrana zniszczona wieża katedry, pochodząca z 1649 r. W czasie II wojny światowej obiekt został nieznacznie uszkodzony kilkoma odłamkami pocisków artyleryjskich. Zasadnicze więźby dachowe jednak nie zostały uszkodzone. Obecnie trwa tam remont zewnętrzny, obejmujący konserwację zabytkowej cegły i witraży.
Organy – jeden z najlepiej grających instrumentów w Polsce
Wielki miłośnik konkatedry, ostatni książę pomorski i biskup tytularny Ernest Bogusław de Croy, odmienił wyposażenie świątyni. To on ufundował barokowe organy, ambonę i lektorium, które powstało na miejscu starego.
Prospekt organowy znajduje się na zachodniej emporze wieży. Twórcami organów byli Friedrich Breyer, Michael Briegel oraz rzeźbiarze Martin Edelber i Johann Grundman. Prace trwały od 1669 roku z niewielką przerwą, aż do zakończenia prac w 1672 roku. Poprzednie organy uległy uszkodzeniu podczas pożaru, który wybuchł w 1630 roku w trakcie wojny 30-letniej.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
W okresie późniejszym, organy w Kamieniu Pomorskim były kilkakrotnie przebudowane i zmodernizowane w XVIII i XIX wieku. W 1888 roku powiększono je o 44 głosy. Trakturę (system elementów łączących klawisze) zmieniono na pneumatyczną. Podczas wojny organy zdewastowano w 90 proc., a elementy ze stopów "piszczałkowych" rozszabrowano. To co pozostało po instrumencie okupant chciał wywieźć do III Rzeszy, ale nie zdążył przed wkraczającym frontem wschodnim.
Do 1962 r. dokonano pierwszych niezbędnych napraw zleconych organmistrzowi Kurtowi Berendtowi z Wałcza, który odtworzył większość zniszczonych piszczałek prospektowych.
W latach sześćdziesiątych XX wieku przeprowadzono restaurację katedry kamieńskiej. Pracami kierował ks. Roman Kostynowicz, konserwator zabytków, absolwent Wydziału Sztuk Pięknych UMK w Toruniu. Wtedy też dokonano remontu organów, którego podjął się zakład organmistrzowski Zygmunta Kamińskiego z Warszawy. Uzupełniono brakujące głosy tak, że dyspozycję instrumentu oparto na 43 głosach. W 2004 roku zakończyła się kolejna modernizacja, której podjęła się firma Władysława Cepki z Popowa.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com/ fot. 3-4 zabytkowa chrzcielnica z XIV w.
23 czerwca 1964 roku pieśnią „Gaude Mater Polonia” w wykonaniu Chóru Politechniki Szczecińskiej i „Preludium Organowym” Jana Podbielskiego, zagranym przez szczecińskiego organistę Rudolfa Rożka, zainagurowano pierwszy z koncertów organowych. Festiwal rozwijał się z roku na rok jako Festiwal Muzyki Organowej i Kameralnej; stał się znany w całym kraju. Koncerty odbywają się w piątkowe wieczory od połowy czerwca do niemal końca sierpnia. Występują wtedy uznanej sławy organiści, utalentowani debiutanci, orkiestry, chóry, zespoły kameralne i soliści.
W 2014 roku odbyła się jubileuszowa – pięćdziesiąta edycja Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Organowej i Kameralnej pod patronatem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Obecnie katedra kamieńska oraz znajdujące się w niej organy należą do najcenniejszych polskich instrumentów, ze wspaniałym zabytkowym prospektem. Wnętrze gotyckiej katedry i akustyka sprawiają, że dźwięk organów jest niezwykle czysty i klarowny. Wyjątkowe miejsce i oprawa przyciągają do Kamienia Pomorskiego nie tylko znawców i koneserów muzyki, ale i wielu wczasowiczów z okolicznych, nadmorskich miejscowości. /źródło: ekamienpomorski.pl/
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
Ciekawostki
Katedra należy do pereł Pomorza i choć została ograbiona pod koniec II wojny światowej, to staraniem wielu darczyńców i ludzi dobrej woli urzeka swą surowością, autentycznością i historią. Jak powiedziała nam siostra zakonna - główny klucznik obiektu - w katedrze znajduje się relikwia św. Jana Pawła II.
Pierwotnie były tu 23 ołtarze, do czasów współczesnych został jednak tylko XVI-wieczny tryptyk gotycki. Inne cenne zabytki to: chrzcielnica wczesnogotycka z 1330 r. (najstarsza, pochodzi z czasów Bolesława Krzywoustego), XV-wieczny krucyfiks w formie Drzewa Życia, stalle z lat 1440-1450, figury Jana Chrzciciela i Jana Ewangelisty z 1480 r.
Katedrę upiększały malowidła i choć nie ma tu takich fresków i obrazów jak w sanktuarium w Krzeszowie czy opactwie w Lubiążu (genialny Willmann), to w czasie prac remontowo-konserwatorskich, prowadzonych w latach 1934-1939 pod kierunkiem W. Ohlego i G. Bronischa i prac malarskich, prowadzonych w latach 1938-1940 przez G. Hoffmana ze Szczecina, udało się częściowo zrekonstruować średniowieczne malowidła w skarbcu, na sklepieniu naw i w prezbiterium. W skarbcu odkryto sceny o tematyce maryjnej z XIV w. W pierwszym przęśle nawy głównej odsłonięto polichromię przedstawiającą Chrystusa Sędziego - Pantokratora, a w prezbiterium — ogród rajski. W podziemiach katedry pochowano niektórych książąt i biskupów oraz kanoników. Niestety nie mogliśmy wejść, gdyż czas na zwiedzanie jest ustalony i przestrzegany bardzo skrupulatnie.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
W 1962 r. ustawiono (po konserwacji) XVII-wieczny ołtarz ,Ukrzyżowania” z kościoła parafialnego w Trzęsaczu przy wschodniej ścianie południowego skrzydła transeptu ( barokowy ołtarz ze scenami "Ostatniej Wieczerzy" w predelli, “Ukrzyżowania” w retabulum i “Zmartwychwstania”). Katedra wzbogaciła się również o dwa obrazy sztalugowe na drewnie z 1527 r. autorstwa Łukasza Cranacha Starszego. Wiszą one na północnej ścianie prezbiterium, zaś dawna gotycka ambona znajduje się do dzisiaj w kościele filialnym w Kozielicach, a dawny główny ołtarz z XIV w. - od roku 1983 w katedrze w Szczecinie.
Katedra jest nekropolią książąt pomorskich z dynastii Gryfitów. W prezbiterium świątyni zostali pochowani: Małgorzata, żona Bogusława IV, Warcisław IV, Bogusław V, Bogusław VIII, Zofia, żona Bogusława VIII. Wspomniany wirydarz katedry kamieńskiej wzniesiony na przełomie XIII i XIV wieku jest jedynym tego typu założeniem przykatedralnym w Polsce. W przeszłości był on miejscem pochówku kanoników i biskupów kamieńskich, miejscem kontemplacji oraz ogrodem.
redakcja autoflesz.com
Źródło: kuria.pl