Będąc w Wilnie trzeba odwiedzić Stare Miasto i Ostrą Bramę. To tak jak z Watykanem, będąc w Rzymie. Pozornie nie wyróżniająca się cerkiew, z zewnątrz, wraz z kompleksem klasztornym jest najczęściej odwiedzanym miejscem prawosławnych; ale nie tylko. Polskie wycieczki zawsze odwiedzają to miejsce kultu religijnego po wyjściu z Ostrej Bramy. Zachęcamy do zgłębienia materiału wraz ze zdjęciami, wykonanymi pod bystrym okiem ochrony (kościelnego).
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
Cerkiew i monaster pw. św. Ducha to nie tylko obowiązkowe miejsce pielgrzymowania prawosławnych, ale także kluczowy przystanek na drodze historii - a także kultury Litwy – jak w Trokach Karaimowie i zamek księcia Witolda.
Cerkiew ma bardzo wysoka ocenę 4,9 przewodników Google
Cerkiew sięga XVII wieku, kiedy to na polecenie króla Stefana Batorego zbudowano pierwszy drewniany kościół. Obecna cerkiew powstała w XVIII wieku na zrębach drewnianej świątyni. Ale budynki klasztorne mają jeszcze starsze korzenie, jak mówi hieromnich Nikita Vasiliev, mogą sięgać przełomu XV/XVI wieku.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
– Teren cerkwi nie jest duży. Budynki klasztorne pochodzą z końca XV i z XVI wieku. Przy monasterze funkcjonuje ogólnodostępna biblioteka literatury religijnej, w budynkach kompleksu klasztornego znajduje się również kancelaria eparchii wileńskiej i litewskiej oraz jej sekretariat - mówił hiromnich Nikita Vasiliev dla "Kuriera Wileńskiego"
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
– Zakonnicy prowadzą niewielki dom pielgrzyma. Mamy pomieszczenie przeznaczone dla mnichów. Obecnie mieszka tutaj 12 braci. Każdy z nich ma własny pokój. Mamy także osobny kompleks, gdzie mieszka białe duchowieństwo. Te budynki są pozbawione wyraźnych cech stylowych – mówił hiromnich o cerkwi św. Ducha
Przy samym wejściem do świątyni z ulicy Aušros Vartu (Ostrobramska) czeka bardzo dużo grup wycieczkowych oczekujących na swoje wejście z przewodnikiem. W środku ubrany po cywilnemu ochroniarz, który monitoruje na wskroś każdą wycieczkę, co więcej, nie pozwala fotografować zabalsamowanych mnichów: Jana, Eustachego i Antoniusza, zagorzałych wyznawców Chrystusa. Ale do tego momentu zaraz dojdziemy, gdyż przewodnicy mają przed samym wejściem swoje pięć minut wykładu.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
Trochę historii
Cerkiew sięga XVII wieku, kiedy to na polecenie króla Stefana Batorego zbudowano pierwszy drewniany kościół. Ta obecna została zbudowana w XVIII wieku na zrębach drewnianej świątyni.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
Najpierw, w tym właśnie miejscu została wzniesiona drewniana cerkiew - z fundacji sióstr Wołłowicz tj. Teodory i Anny – już w 1597 roku. Opiekę nad świątynią powierzono bractwu św. Trójcy, a później św. Ducha. Nie na długo! Już w 1609 roku cerkiew przekazano kolejnym duchownym - nowo założonego monasteru, który prowadził także szkołę podstawową. Jak podają kroniki litewskie, W tym okresie, po 1611 roku, była to jedyna szkoła prawosławna w Wilnie.
Duże zmiany w dziejach tej cerkwi przeprowadzono w 1634, gdy król Władysława IV zezwolił na wybudowanie murowanej cerkwi wraz z zabudowaniami klasztornymi (pod tym samym wezwaniem).
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
Dzieje obiektów sakralnych niemal zawsze mają traumatyczną historię, trudne zrządzenia losu: podpalenia, powodzie, uszkodzenia będące wynikiem wojen. Tak była z cerkwią św. Ducha, kiedy to została ograbiona, splądrowana w czasie najazdu szwedzkiego, na początku XVIII wieku. Finansową pomoc ofiarował wtedy car Piotr I.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
Później w latach 1748–1749 monaster strawiły dwa pożary. Długo podnosił się z kolan, ale dzięki hojnym darczyńcom dzieła odbudowy podjął się mistrz Jan Krzysztof Glaubitz.* Remont i zmiany architektoniczne były zaplanowane nie tylko w zewnętrznej bryle świątyni, ale także w jej wnętrzu (do 1753 roku). Wyposażenie świątyni trwało jeszcze dłużej, ale prace z tym związane przerwały wojska napoleońskie. Żołnierze zaadaptowali wnętrze na prowizoryczne koszary, idąc dalej na Moskwę, zagrabili też najcenniejsze elementy wyposażenia. W latach 1836–1837 dokonano kolejnej przebudowy obiektu, dobudowano też bramę główną prowadząca na teren klasztoru i cerkwi (1845).
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
*/ Luteranin, Jan Krzysztof Glaubitz przyjechał do Wilna na zaproszenie pastorów parafii ewangelicko-luterańskiej i tworzył barokowe cuda, specjalnie dla miasta. Po wielkich pożarach w mieście miał przestrzeń do tworzenia oryginalnych budynków. To on przyłożył rękę do wyglądu zewnętrznego kościołów: św. Jana i św. Katarzyny; dodał rozmachu dzwonnicy bazyliki archikatedralnej, zaprojektował ikonostas cerkwi św. Ducha, wreszcie opiekował się klasztorem bazylianów...
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
W 1850 z woli arcybiskupa wileńskiego i litewskiego Józefa Siemaszki świątynię podniesiono do rangi sanktuarium męczenników Antoniego, Jana i Eustachego; ich zmumifikowane ciała są właśnie przechowywane (pod szklaną płytą i rzeźbionym baldachimem) na środku cerkwi. Wracając do epizodu z kościelnym, to są nie tylko przechowywane, ale także chronione całodobowo. Podobno błysk lampy szkodzi wiernym wyznawcom Chrystusa, ale warunki oświetleniowe są dobre (nie trzeba wykorzystywać lampy błyskowej), więc to tylko nadgorliwość pana kościelnego (ochroniarza).
Zawsze 27 kwietnia celebrowane jest ich święto, a prawosławni nawiedzają tę świątynię liczniej niż zwykle... Dokładnie dwadzieścia lat później gubernator gen. Murawiew nakazał kolejną przebudowę – usunięto wtedy elementy barokowe, gdyż (podobno) zbyt mocno utożsamiane były z katolicyzmem. No cóż, każda wymówka jest dobra, jeśli nie czyni szkód.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
W 1915, w obliczu wojny, duchowni monasteru św. Ducha zostali skierowani do Moskwy, podobno zabrali ze sobą relikwie trzech męczenników.* Podczas II wojny światowej los nie oszczędził monasteru, dopiero po zakończeniu działań wojennych, przy wsparciu mieszkańców i władz Wilna obiekt poddano kolejnemu remontowi. Ostatni szlif świątynia (renowacja) przeszła w latach 90. ubiegłego wieku; jest rzeczywiście piękna!
*/ W 1814 roku odnalezione zostały relikwie święte. Pod ikonostasem była podziemna krypta – relikwiarz, gdzie umieszczono odnalezione i zabalsamowane zwłoki trzech świętych: Jana, Eustachego i Antoniusza, którzy, jako dworzanie księcia Olgierda, zostali zamordowani (podobno) przez pogan..
Co ważne barokowy ikonostas, zaprojektowany przez mistrza Jana Krzysztofa Glaubitza, pochodzi z lat 1753–1756. W środku cerkwi znajduje się 20 ikon autorstwa Iwana Trutniewa, najcenniejsza jest ikona "Zwiastowania" ufundowana przez carycę Marię Aleksandrownę.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
Ciekawostki:
- W samym sercu Wilna, w cerkwi św. Ducha spoczywają trzej męczennicy – Antoni, Jan i Eustachy. Ich nierozkładające się ciała znaleziono w podziemiach cerkwi na początku XIX wieku. Podobno nie poddają się one upływowi czasu już od ponad 660 lat i są uważane za największy skarb litewskiego prawosławia;
- Legendy głoszą, że po torturach, ciała chrześcijan cudownie uzdrawiały się w ciągu nocy. Antoni, Jan i Eustachy w 1374 r. zostali uznani za świętych. Na fasadzie cerkwi św. Ducha widoczne są wizerunki tych trzech świętych, a ciała w ozdobnym relikwiarzu można zobaczyć także wewnątrz świątyni;
- Obecny widok budowla uzyskała dzięki pracom przeprowadzonym według projektu włoskiego architekta Antonio della Porta (dobudowano kopułę, odsłonięto sklepienia);
- Żołnierze francuscy rozgrabili wnętrze, zepsuli ikonostas, spalili bramę carską;
- Obecnie relikwie trzech męczenników wileńskich są wystawione w race, w nawie głównej przed ikonostasem, a w podziemiach znajduje się kaplica pogrzebowa.
- Cudowne obrazy były częścią kultury prawosławnej na Litwie oraz elementem tożsamości prawosławnych mieszkańców Litwy. Do 1915 roku w wyposażeniu świątyni znajdowała się ikona Hodegetrii wileńskiej (podarowany dla Heleny (żony króla Aleksandra Jagiellończyka), którą podczas I wojny światowej wywieziono do Rosji;
- Dziś wierni modlą się przed kopią słynącej z cudów Hodegetrii Wileńskiej (Matki Bożej Wskazującej Drogę), która należy do najstarszego typu teologicznych ikon maryjnych. Napisana na czterech deskach, zupełnie ciemna. Matka Boża gestem wskazuje na Jezusa, który jest Drogą do Ojca;
- Cerkiew i klasztor posiadają bogatą, ogólnodostępną bibliotekę zawierającą 15 tysięcy pozycji głównie literatury prawosławnej. Jadłodajnia klasztoru (codziennie) wydaje bezpłatne obiady dla 30 ubogich osób. Ma też swój hotel – Dom Pielgrzyma. W budynkach klasztoru mieści się Kancelaria Eparchii Wileńskiej i Litewskiej oraz jedyny na terenie Litwy męski monaster św. Ducha. / Źródło: Aleksandra Jankowicz, "Poznaj Wilno"/
redakcja autoflesz.com