Najstarsza wzmianka o istnieniu w Nakle kościoła pod wezwaniem św. Wawrzyńca pochodzi z 1109 roku , przynajmniej tak zapisano historii tej świątyni; obecnie fary. Jednak czy pochodzi ona z okresu panowania Bolesława Krzywoustego - kiedy kult św. Wawrzyńca był mocno rozwinięty – zdania historyków kościoła są podzielone. Przyjmuje się jednak, że pierwszy drewniany kościół mógł być już na przełomie XI/XII wieku.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
Dokładna data pierwszej świątyni (kościoła drewnianego) nie jest dokładnie znana, ale przyjmuje się przełom XI/XII wieku.
Do roku 1354, przy gnieźnieńskiej kapitule metropolitalnej, widniał zapis związany z parafią nakielską. Warto zwrócić uwagę, że kościół w Nakle był oczkiem w głowie rodu Piastów. Niestety, późniejsi władcy nie ustrzegli się wpływu z okresu panowania Krzyżaków, jak i podczas potopu szwedzkiego.*
*/ Cały wiek XIV i XV to na Krajnie okres niepokojów wewnętrznych, wojen z Krzyżakami, rozbojów i zniszczeń. Nakło było zdobywane i palone przez rycerzy Zakonu Szpitala Najświętszej Marii Panny kilkakrotnie (1330 i 1331 wtedy to spłonął kościół pw. św. Wawrzyńca). Według J. Długosza podobne zdarzenie miało miejsce także w roku 1339. /Źródło: muzeum.naklo.pl/
„Do roku 1512 arcybiskup gnieźnieński Jan Łaski utworzył osobny archidiakonat z siedzibą w Kamieniu, do którego należało Nakło. Kościół w 1810 roku mocą edyktu króla pruskiego archidiakonat i jego kolegiata w Kamieniu uległa konfiskacie. Ksiądz Jan Thilman, proboszcz nakielski należał do ostatnich kanoników w Kamieniu" – czytamy w historii kościoła.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
Jakby tego było mało, w 1762 roku kościół doszczętnie spłonął. Nie zachowała się dokumentacja, co pozostało, a co została strawione przez ogień.
„Ówczesny starosta Jakub Działyński, mimo próśb proboszcza nakielskiego księdza kanonika Złotnickiego i upomnień króla, nie poczuwał się do obowiązku odbudowy kościoła w Nakle” - czytamy w historii kościoła.
Faktem oczywistym i wykonanym przez biskupa było powierzenie funkcji kościoła parafialnego innej świątyni w Nakle - św. Stanisława. Kościół św. Wawrzyńca - jak powiedzieliśmy... spłonął, Dopiero na początku XIX wieku roku rozpoczęto zbiórkę pieniędzy na nową świątynię, ale trwało to długo i przeciągało się w czasie. Zadania tego podjął się ówczesny proboszcz ksiądz Franciszek Pankau. Nowy murowany kościół powstał 10 października 1843 i konsekrowany został przez biskupa gnieźnieńskiego Anzelma Brodziszewskiego.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
Ks. proboszcz Pankau wniósł kilka poprawek do budowy nowej świątyni, a plany wcielił w życie architekt Roger Sławski. W kwietniu 1940 roku posługę duszpasterską w parafii św. Wawrzyńca objął ks. kanonik Ignacy Klimacki, który parafię prowadził przez 47 lat do 30 czerwca 1987 roku; zmarł rok później.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
Kościół, wnętrze
Obecna świątynia to budowla klasycystyczna, z elementami barokowym. Biała elewacja frontowa jest wzbogacona wieżami neoklasycystycznymi; niedawno elewacja była odnawiana, poprawiono też mur ogradzający tę świątynię.
„Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Państwowa Inspekcja Budowlana poinformowała o złym stanie murów, zalecając ich renowację. Nowy proboszcz Ignacy Geppert wykorzystał to jako argument do rozbudowy kościoła. Projekty przebudowy świątyni wykonał znany w regionie architekt poznański Roger Sławski, także projektant kościoła pod wezwaniem św. Trójcy w Bydgoszczy" – pisze Krzysztof K. Przygoda, Muzeum w Nakle.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
„Niezależnie od tego kim był architekt, nadał świątyni klasycystyczny wygląd osadzony w nurcie architektury wzorowanej na twórczości znanego pruskiego architekta Karla Friedricha Schinkla" - twierdzi Krzysztof K. Przygoda.
Jednak są też głosy przeciwne - to kościół pw. św. Stanisława (ewentualnie) mógł być wzorowany na planach Schinkla.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
Wyposażenie, raczej skromne
Są też inne opinie dot. wyposażenie fary: "Kościół jest klasycystyczno- neobarokowy (rozbudowa według planów Rogera Sławskiego) i wcale nie jest skromnie wyposażony, tylko, jako stosunkowo nowy nie ma wcześniejszych niż XIX wieczne sprzęty (prawdopodobnie wszystko spłonęło podczas pożaru w połowie XVIII wieku - pisze Małgorzata Maciejewska, historyk sztuki
Ołtarz główny pochodzi z przełomu XIX i XX wieku. W środkowej części retabulum umieszczono obraz z przedstawieniem męczeńskiej śmierci św. Wawrzyńca. Wykonał go najpewniej w 1864 roku malarz Leopold Knebel. Prawdopodobnie ten sam malarz jest autorem owalnego obrazu umieszczonego w zwieńczeniu ołtarza przedstawiającego Wniebowstąpienie Jezusa Chrystusa.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
„W antypendium mensy znajduje się płaskorzeźba autorstwa Romana Skręta, pochodząca z 1928 r. Tematem wykonanej z drewna płaskorzeźby jest Ostatnia Wieczerza. Dzieło nawiązuje kompozycją i formą do słynnego fresku autorstwa Leonarda da Vinci z refektarza klasztoru przy kościele Santa Maria delle Grazie w Mediolanie” – pisze Przygoda.
Ciekawostki:
- Kościół został zbudowany w stylu neogotyckim, ale jego rozbudowa w okresie międzywojennym nadała mu cechy neobarokowe;
- Wyposażenie kościoła jest neobarokowe, w ołtarzach bocznych umieszczono obrazy Jezusa Chrystusa i NMP (w srebrnej koszulce). W witrażach znajdują się przedstawienia polskich świętych i błogosławionych /źródło: Małgorzata Maciejewska, historyk sztuki/;
- W kościelnej krypcie spoczywa serce hrabiny Bystrzonowskiej, jednej z właścicielek Nakła;
- W kościele odbywają się koncerty, w tym występy znanych muzyków, takich jak Rafał Blechacz, laureat Międzynarodowego Konkursu Chopinowskiego. Gdy Rafał Blechacz był jeszcze mało znanym pianistą jego koncerty organizował w kościele ks. proboszcz Jan Andrzejczak. Obecnie ks. Andrzejczak jest proboszczem w bydgoskiej bazylice mniejszej (parafia, Matki Boskiej Królowej Męczenników w Bydgoszczy-Fordonie).
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
Kościół, jak na farę jest dość skromnie wyposażony, ale ma spory teren wokół świątyni. Tuż przy wejściu do fary znajduje się pomnik bohaterów (z Nakła i okolic) zamordowanych w Katyniu, Kozielsku, Charkowie, Miednoje; zawsze są świeże kwiaty. Niestety fara jest zamknięta, wnętrze można podziwiać przez kratę.
redakcja autoflesz.com
Źródło: Historia kościoła w Nakle, Krzysztof Przygoda, Muzeum w Nakle