Wschowa – miasto królewskie – tak przynajmniej twierdzą kronikarze i dzisiejsi historycy piszący dużo i dość dokładnie o tym wielce interesującym mieście. Leży o rzut beretem od Leszna, trudno tu nie trafić jadąc droga nr 12. Jedyny problem to taki, iż zwykle mijamy centrum miasta pospieszając w kierunku drogi szybkiego ruchu S5. Tym razem zatrzymaliśmy się, aby zwiedzić i uwiecznić w kadrze najciekawsze skarby miasta.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
Niestety, po godzenie 16.00 trudno tu poszaleć w markecie, wiadomo okres pandemii i obostrzeń. Piękny ratusz jest zamknięty na cztery spusty, cudem otwarty był kościół, o którym napiszemy ciut więcej. Trudno się jednak dziwić, skoro obostrzenia covidowe trzymają aż do 3 maja, a pogoda nie pozwala na harce po miasteczku (deszcz, +2 st. C). Jednak dla chcącego nic trudnego, a po spenetrowaniu z zewnątrz ratusza chcieliśmy wiedzieć więcej o tym grodzie, który bardzo często mijamy „bokiem” jadąc z Dolnego Śląska do Bydgoszczy.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
Łyk historii
Podobno już w XII w. istniał tutaj gród, a rozwój handlu i rzemiosła spowodował dość szybki rozkwit osady. Przybywało ludności, możnych i bogatych, ale także zwyczajnych ludzi z przydatnym fachem w ręku. Tak powstało miasteczko.
Pierwszą wzmiankę o Wschowie znajdziemy w bulli papieża Innocentego II z 1136 r. do arcybiskupa gnieźnieńskiego. Kto i kiedy nadał Wschowie prawa miejskich... do dziś toczą się ożywione dyskusje, jak o pierwszej stolicy Polski tj. Gnieźnie i Poznaniu.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
Przyjmuje się jednak, z prawa lokacyjne nadano miastu w II połowie XIII w., dociekliwi pewnie wymienią nawet datę... przed rokiem 1273.
Ważnym momentem w rozwoju przestrzennym Wschowy było wydanie przez króla Zygmunta Augusta w 1548 r. oficjalnego pozwolenia na budowę miasta poza murami grodu. Starosta Hieronim Radomicki dorzucił wiele dobrej aury, aby powstało Nowe Miasto z prawami miejskimi. I tak stosowny dokument lokacyjny, został wydany w 1633 r. przez króla Władysława IV.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com / eklektyczny (na począku) ratusz wzmiankowany po raz pierwszy w 1435 r., był jedynym obiektem, który ostał się (częściowo) po pożarze miasta w 1529 r. - zachowała się m.in. wieża. Ratusz odbudowano w latach 1556-1612. W 1685 r. ponownie poddał się pożarowi, ale został odbudowany jako trójkondygnacyjna budowla z barokowym wystrojem elewacji. Obecny bryło i wyposażenie to wynik neogotyckiej przebudowy z lat 1860-1870...
Około roku 1685, na gruntach jurysdykcji zamkowej, założono jeszcze Górne Nowe Miasto, co można zobaczyć na starych mapach.
„Ziemia Wschowska, położona na pograniczu wielkopolsko-śląskim, w okresie rozbicia dzielnicowego (zapoczątkowanego testamentem księcia Bolesława Krzywoustego z 1138 r.) była miejscem ścierania się wpływów książąt obu tych dzielnic. Rywalizację zakończył ostatecznie król Kazimierz Wielki, który w sierpniu 1343 r. w wyniku zbrojnej wyprawy przeciwko księciu głogowsko-żagańskiemu Henrykowi V zdobył Wschowę i przyłączył ją do Królestwa Polskiego” – czytamy w opracowaniu historii miasta
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
„W 1422 r. król Władysław Jagiełło wydał przywilej inkorporacyjny, na podstawie którego ziemia wschowska - tworząca odrębną jednostkę administracyjną - została włączona do Wielkopolski, a miejscowa szlachta zrównana w prawach ze szlachtą polską. Stan prawny ustanowiony w 1343 r. przez Kazimierza Wielkiego przetrwał 450 lat, do stycznia 1793 r., kiedy to Prusy zajęły Wschowę w wyniku II rozbioru Polski” - czytamy w opracowaniu
W 1343 roku król Kazimierz III Wielki przyłączył ponownie miasto do Polski, aby w latach 1345 i 1349 obdarzyć je przywilejami miasta królewskiego. „Kazimierz Wielki obdarzył Wschowę w latach 1345 i 1349 przywilejami, na podstawie których miasto otrzymało m.in. zwolnienie z opłat celnych na terenie całego Królestwa, wieś Przyczynę oraz prawo wyrębu drzewa w lasach królewskich. Ponadto król zatwierdził posiadane przez miasto prawo magdeburskie i wszystkie wcześniejsze przywileje, w tym prawo bicia drobnej monety” - co przyjmujemy za prawdę oczywistą.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com / herb miasta umieszczony na frontonie ratusza. Przedstawia on scenę koronacji Najświętszej Marii Panny; poniżej znajduje się podwójny krzyż jagielloński z dwoma pierścieniami. Został on wprowadzony prawdopodobnie w XV wieku... Aczkolwiek warto, aby burmistrz miasta polecił cykliczne czyszczenie herbu obsmarowanego przez... jaskółki.
Ciekawostki
Królowie obsypywali Wschowę przywilejami, często gościli w jej murach, jak król Władysław Jagiełło mający w Raciążku swoją letnią rezydencję. W lutym 1365 r. król Kazimierz Wielki wziął ślub z księżniczką Jadwigą, córką księcia głogowsko-żagańskiego Henryka V, a miasto żyło tym ślubem przez kilka lat. W 1416 r. król Władysław Jagiełło ponownie spotkał się we Wschowie z margrabią Miśni Wilhelmem, a owocem tego spotkanie było bicie tzw. półgroszków koronnych.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com / zabytkowe kamienice wokół rynku...
Inni władcy też upodobali sobie to miasto, był nim Kazimierz Jagiellończyk. Król przebywał w mieście kilka dni w maju 1462 r. Miał tutaj zatrzymać się na odpoczynek przed wyjazdem do pobliskiego Głogowa, na spotkaniem z królem Czech Jerzym z Podiebradu. W 1539 r. miasto nawiedził król Zygmunt I, co zapisano we wstępie do kroniki wschowskiego klasztoru.
Najbardziej jednak znane i udokumentowane w dziejach miasta są odwiedziny królów saskiej dynastii Wettinów, Augusta II i jego syna Augusta III. Właśnie we Wschowie kilkakrotnie zwoływano posiedzenia Senatu i przyjmowano zagraniczne poselstwa.
August II przebywał we Wschowie kilka razy (w grudniu 1717 r. i w połowie 1728 r.). jego syn August III powoływał zaś kolejne posiedzenia Senatu, udzielił audiencji poselstwu tureckiemu, wreszcie doprowadził do podpisania konkordatu z Watykanem.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com / ratusz od strony południowej z gotycką wieżą
Wschowa była jednym z ważniejszych ośrodków sukienniczych w Polsce, tu powstała pierwsza manufaktura farbiarska. Wschowa była również ważnym ośrodkiem menniczym, to tutaj bito tzw. nowe złotówki z gorszej próby srebra nazwane tymfem (tynfem), co wykorzystała Agnieszka Osiecka w piosence Iga Cembrzyńska „Mówiłam żartem”.
Co ciekawe, w mieście nie dochodziło do konfliktów na tle religijnym, aczkolwiek większość mieszkańców wyzwała luteranizm. W okresie I Rzeczypospolitej pozycja Wschowy była na tyle silna, iż miasto mogło wystawiać 20 zbrojnych i było zaliczane do II kategorii, jak Kraków, Poznań.*
*/ Testament Bolesława Krzywoustego z 1138 roku, jako wyraz kompromisu między coraz bardziej aktywnymi siłami odśrodkowymi a dążeniem dynastii do zachowania jedności państwa, rozpoczął w Polsce proces rozdrobnienia dzielnicowego. Powstała sytuacja wymagająca tworzenia oddzielnych systemów obronnych oraz sił zbrojnych, podlegających księciu dzielnicowemu. Okres ten w dziejach wojskowych Polski zaznaczył się kształtowaniem feudalnego systemu organizacji wojsk. Każdy książę i otaczający go feudałowie tworzyli własną siłę zbrojną danej dzielnicy.
W czasie wojny trzynastoletniej Wschowa wystawiła w 1458 roku 20 pieszych na odsiecz oblężonej polskiej załogi Zamku w Malborku.
W styczniu 1793 r., w wyniku II rozbioru Polski, ziemia wschowska znalazła się w granicach państwa pruskiego. W okresie napoleońskim Wschowa przez krótki czas należała do Księstwa Warszawskiego (w latach 1807-1815). W 1815 r. miasto ponownie zajęli Prusacy.
II wojna światowa nie wyrządziła wielkich szkód w mieście. Nacierająca tu Armię Czerwoną, w nocy z 31 stycznia na 1 lutego 1945, zajęła miasto. Po 152 latach pod jurysdykcja pruską miasto ponownie weszło w skład państwa polskiego, a niemieccy mieszkańcy zostali wysiedleni za Odrę.
Zabytki
Samo miasto jest wpisane na listę zabytków, a ponadto:
- eklektyczny ratusz miejski,
- kościół farny – parafialny pw. św. Stanisława św. Stanisława Biskupa Męczennika i Wniebowzięcia NMP, gotycki z XIV wieku, przebudowany w XVI wieku i XVIII wieku,
- zespół klasztorny ojców Franciszkanów - został wybudowany w latach 1638 - 1644. Był rozbudowywany do końca XVIII w. Do dziś robi ogromne wrażenie na turystach zaglądających do Wschowy i uważany jest za perłę wśród tutejszych zabytków,
- kościół pod wezwaniem św. Józefa z 1639 roku,
- kaplica pw. Świętego Krzyża, z XVIII wieku,
- kościół ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki filialny pod wezwaniem Świętej Trójcy, pl. Kosynierów, z XIX wieku
- kościół ewangelicki pw. Żłóbka Pana Jezusa – Kripplein Christi, z XVII–XVIII wieku.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com / Zamek Króewski we Wschowie
Zamek Królewski we Wschowie
Brzmi pięknie, nieprawdaż? I tak też został częściowo odrestaurowany. Zamek został zbudowany za panowania Kazimierza Wielkiego, w miejscu wcześniejszego grodu (najprawdopodobniej ok. 1337 r.). Obiekt warowny przez wiele lat przetrwał w stanie nienaruszonym i niezdobytym, dopiero szarża buntownika, niejakiego Macieja Korwina w 1474 roku zrobiła małe tsunami, o czym wspomina Jan Długosz. Stan relatywnego spokoju przerwali dopiero Szwedzi w 1655 roku osądzając na zamku swoją załogę. Nie na długo, a postarał się o to starosta Krzysztof Żegocki wycinając w pień ten oddział szwedzki.
Po Szwedach zamek przejęli Brandenburczycy dokonując kolejnej fali zniszczenia. Nie ma twardych dowodów ani rycin pokazujących stan zamku, ale przyjmuje się, że była to już umocniona ruina. Dopiero pod koniec XVIII w., staraniem Komisji Dobrego Porządku, zamek został odrestaurowany i przeznaczony na cele administracyjne. Niestety, w wyniku tej przebudowy utracił swój pierwotny kształt.
Alina i Mieczysław Tycnerowie kupili zamek tuż przed Rokiem Milenijnym.
- To była faktycznie ruina z zawalonymi piwnicami, a środki finansowe ograniczone. Żaden bank nie chciał finansować takiej ruiny – mówił Gazecie Lubuskiej Mieczysław Tycner
Państwo Tycnerowie od samego początku promowali nazwę "Zamek Królewski". Jakkolwiek to brzmi, to historycy twierdzą, iż średniowieczny zamek królewski we Wschowie przestał istnieć już w XVIII w. Na fundamentach Prusacy wybudowali inny obiekt... więzienie..
redakcja autoflesz.com
Źródło: Barbara Ratajewska i Jolanta Pawłowska, historia Wschowy