Karkonosze, Dolina Pałaców i Ogrodów, tajemnice Dolnego Śląska z okresu II wojny światowej, a także najstarsze kościoły przyciągają naszą uwagę podczas tegorocznych wakacji. Pandemia mocno zakłóciła obszar naszych poszukiwań, ale tegoroczne lato, upalne lato, jak również chęć odwiedzenia mało znanych, ale bardzo ciekawych obiektów sakralnych doprowadziła nas do kościoła pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w Łomnicy, najprawdopodobniej z końca XV wieku.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
Jeszcze w 2010 roku kościół ten wyglądał jak wiele innych wiejskich (gminnych) kościołów w okolicy. Odkąd ks. Mariusz Witczak zastał proboszczem kościoła Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w Łomnicy, powoli, ale systematyczne obiekt ten stawał się perełką. Dziś zadziwia turystów, gości, a także pielgrzymów i miejscową społeczność, bo z zaniedbanej świątyni wyczarowano obiekt (zabytkowy) o dużej wartości historycznej z końca XV wieku.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
Tylko łyk historii
Kościół Niepokalanego Poczęcia NMP, w dokumentach kościelnych, był wymieniany w 1369 r., ale najprawdopodobniej był to kościół drewniany, który spłonął podczas pożaru (wojny husyckie). Obecny, gotycki kościół murowany wybudowano (najprawdopodobniej) pod koniec XV w. Mało jest jednak dokumentów źródłowych o tym kościele, brak nazwisk fundatorów czy etapów modyfikacji. Z prawdopodobieństwem można założyć, iż jego donatorem został - znany w Kotlinie Jeleniogórskiej - ród von Zedlitz (1506 rok, hr. Georg von Zedlitz, zagorzały luteranin od 1520 roku, właściciel wsi).
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com/ przed wejściem głównym widnieje data ostatniego remontu 2016...
Gotycki kościół przebudowano jednak w 1754 r. (w innych źródłach 1753 rok), powiększono okna i dobudowano charakterystyczny hełm na wieży, która dawniej mogła mieć nieco inne przeznaczenie. Świątynia była kilkakrotnie remontowana: koniec lat XIX w. oraz w latach Polski Ludowej (1952 i 1965-1969). Pomimo doraźnych remontów i renowacji, zmiany proboszczów, braku doinwestowania, kościół nieuchronnie poddawał się niszczycielskiemu działaniu upływającego czasu.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
Znawcy tematy powiedzieliby o tym kościele, jego formach, charakterystycznych cechach, znacznie więcej, ale nie każdego to może interesować. Spróbujmy jednak powiedzieć co nieco o tej budowli.
„Jest to niewielka, orientowana, dość rozczłonkowana budowla z salową nawą krytą drewnianym stropem belkowym i prostokątnym prezbiterium, przekrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym” - czytamy w opisie Emila Pyzika, dokumentalisty tego regionu, a także tych na zasadzie "kopiuj-wklej", co przepisywali.
Znawcy tematy mają nieco inne zdanie: "Prezbiterium jest niższe, węższe wyraźnie wyodrębnione tak na zewnątrz, jak i wewnątrz ścianą tęczową. W związku z tym nie może być mowy o salowym wnętrzu" - tłumaczy nasz ekspert, historyk sztuki
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
Wysoka, kwadratowa wieża ma naroża z ciosanych kamieni, zostały mocno uwydatnione po ostatniej modernizacji. Od południa dobudowana jest kruchta i zakrystia*, a na odrestaurowanym murze pozostawiono dwie płyty nagrobne z XVIII w. Tu złożono szczątki barona von Reibnitza (jednego z właścicieli Łomnicy) i jego żony oraz krzeszowskiego lekarza Ignatza Ludwiga Fessera.
*/ w roku 1858, na zlecenie i talary właścicieli Łomnicy rodu von Küster dobudowano wspomnianą kruchtę i zakrystię...
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
Wewnątrz przeważa barokowy wystrój: ołtarze i ambona z XVIII w., kamienna chrzcielnica z XVI (lub XVII w.) oraz prospekt organowy, drewniane i kamienne figury i płaskorzeźby z XVIII i poł. XIX w.
Organy
Ciekawostką wyposażenia tego kościoła są barokowe organy, które mogą pochodzić z XVIII wieku, tak przynajmniej twierdzi pan Filip, kościelny organista. Najprawdopodobniej (nie ma twardych dowodów) mogą pochodzą one z pracowni organmistrza Carla Friedricha Ferdinand Buckowa z Jeleniej Góry. Z całą pewnością zaś zbudował on organy w pobliskich Mysłakowicach, dlatego można założyć, iż te w Łomnicy mogą pochodzić z jego pracowni.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
Inny trop prowadzi do organów z kościoła ewangelickiego, które w niewyjaśnionych okolicznościach zostały wywiezione. Te z kolei organy były bardzo znane, gdyż pochodziły z bardzo cenionej pracowni J.G. Meinerta (1786 rok).
Ich stan (organy mechaniczne) wymaga kapitalnego remontu, co z pewnością chodzi po głowie ks. proboszczowi. Niestety, to są już duże pieniądze, ale powoli, małymi krokami trzeba podążać do celu.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com/ Pan Filip, organista
Inne ciekawostki
Kolejna ciekawostka, kościół był prawdopodobnie inkastellowany (budowla o charakterze obronnym), o czym świadczy zachowany kamienny mur cmentarny z budynkiem bramnym z około poł. XVII wieku, o półkolistym przejściu, nad którym zachowały się fragmenty attyki. Ponadto wysoka wieża z korytarzami także mogła być wykorzystana na wypadek niespodziewanej napaści wroga.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
Co więcej, przy furcie na plebanię są wstawione późnorenesansowe płyty nagrobne, prawdopodobnie z przełomu XVI/ XVII wieku. Niestety, nie znaleźliśmy potwierdzenia, jakie funkcje pełnili pochowani tu możni ludzie. Według wspomnianego już pana Emila Pyzika jest pochowany tu słynny pustelnik i kaznodzieja Hans Rischmann.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
Naprzeciwko kościoła stoi neogotycka kaplica grobowa z 1850 roku. Do wnętrza - po lewej i prawej stronie kaplicy - nad portalem są dwa dobrze zachowane kartusze herbowe. Z kolei przed bramą cmentarną, na wysokim, masywnym cokole, stoi barokowa figura św. Jana Nepomucena (z poł. XVIII w.) flankowana figurkami aniołków.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com / kapłan i jego siostra...
Kościół jak powiedzieliśmy jest bardzo zadbany, ma doskonałe nagłośnienie, własny parking i wdzięcznych księdzu proboszczowi parafian. Co ciekawe, ks. Witczak nie ma problemu z ministrantami i... co jest nowością ministrantkami.
Łomnica – wieś od XV wieku do roku 1650 r. należała do rodu von Zeidlitz. Według niepotwierdzonych źródeł ten bogaty ród wybudował barokowy dwór, który przebudowano w 1720 r. dla kolejnych właścicieli majątku rodziny von Thomagini. Architektem tego założenia miał być arch. Martin Frantz.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com/ ołtarz główny
Łomnica w rękach Thomaginich pozostała do 1738 r., później często zmieniała właścicieli (Christian Gottfried Menzl, Benjamin von Roth i od 1835 r. August Ernst von Küster). Obecnie pałac w Łomnicy (nawet dwa pałace, restauracja i kaplica ewangelicka), kolejna sztandarowa budowla w Dolinie Pałaców i Ogrodów, należy do Elizabeth von Küster, jednaj z ostatnich spadkobierczyń rodu.
Warto odwiedzić to miejsce, porozmawiać z ks. proboszczem (pisze także wiersze, jest doskonałym organizatorem i potrafi zaniedbaną ruinę doprowadzić do stanu świetności), obejrzeć ciekawe wnętrze kościoła.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com barokowa figura św. Jana Nepomucena
Z ostatniej chwili: zapytaliśmy obecnego proboszcza ks. Mariusza Witczaka o kilka detali związanych z tym kościołem. Oto co wyjaśnił ks. proboszcz. Dziękujemy!
Od 2013 roku trwają rozmaite prace remontowe. Począwszy od remontu elewacji (wieża i zasadnicza bryła kościoła, odwodnienie i izolacja zewnętrzna świątyni, uporządkowanie otoczenia, chodniki, parking), malowanie wnętrza, restauracja figury św. Jana Nepomucena przed kościołem, odbudowa muru z XVI wieku okalającego kościół, nagłośnienie i różne inne drobniejsze działania, aż do obecnego roku.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com/ płyty nagrobne na murze cmentarnym
Wszystko to, niemal w całości, było prowadzone dzięki ofiarności wiernych i mieszkańców Łomnicy. Nasze wnioski o wsparcie, kierowane do właściwych dla takich prac instytucji, choć przyjmowane z uznaniem, nie otrzymywały dotacji ze względu na brak środków, jak to zwykle nam pisano. Otrzymaliśmy jednak w ubiegłym roku dotację na odbudowę muru.
Wierni nauczyli się liczyć na siebie, a ich satysfakcja z pracy jest dzięki temu większa, a i więź ze świątynią żywa. Ja tu jestem tylko pomocnikiem w ich staraniach.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com/ epitafium na murze kościelnym z herbem rodu von Raibnitz, dobra w pobliskich Mysłakowicach (w 1587 roku) zakupił Georg von Reibnitz z Miłkowa
A co do pytań:
1. Kościół wzmiankowany jest w dokumentach z połowy XIV wieku, choć z dawnej budowli pozostała tylko dolna część wieży i okno ołtarzowe z maswerkiem z około 1350 roku. Obecna budowla to wiek XV, a wnętrze z wieków XVIII i XIX.
Do czasu reformacji kościół był katolicki. Od 1527 do 1655 roku przejęli go luteranie. Ale już później był ponownie własnością katolików, których było tu jednak niewielu. Parafia obejmowała wtedy wielki obszar (Łomnica, Mysłakowice, Wojanów, Staniszów i inne);
2. Remont trwa od 2013 r. i jeszcze potrwa ( nie wiem jak długo);
3. Organy są w kościele od 1800 roku, nie ma danych o firmie. Są nieczynne od ponad 25 lat, ale przyjdzie ich czas. Podejmiemy remont, ale to duże środki, więc potrzeba paru lat na ich zgromadzenie;
4. Kaplica grobowa pochodzi z 1850 roku. Nie ma informacji, kto w niej spoczywał. Służyła też jako kaplica cmentarna, dziś nieczynna;
5. Kościół w Staniszowie jest starszy od łomnickiego. Tam również sami wierni przez kilka lat go remontowali. To miłe dla mnie wspomnienie, bo byłem przy nich w tamtych latach, jako proboszcz.
fot. pocztówka ze zbiorów śp. Emila Pyzika/ kościół w Łomnicy rok 1905
Dla dociekliwych:
Od ks. proboszcza dostaliśmy też informacje dot. dokładniejszych danych dotyczących fundatora(ów) kościoła, ciekawostek o Łomnicy, miejscowej społeczności. Bardzo dokładnie opisał też ten region i kościół śp. Emil Pyzik, b. nauczyciel fizyki z Mysłakowic. Zamieszczamy jego dociekania oparte na wielu źródłach, niemal 30 lat poszukiwań.
Łomnica to wieś rolnicza z dodatkiem małego przemysłu - fabryka papieru. Jeszcze latach 70. ubiegłego wieku było tu ponad 250 gospodarstw rolnych oraz SKR i GS. W 1988 r. liczba gospodarstw rolnych zmalała do 110, a wyłącznie z pracy na roli utrzymywało się już tylko ok. 50 proc. ludności, pozostali mieszkańcy pracowali w okolicznych fabrykach. We wsi jest szkoła podstawowa, gimnazjum, przedszkole, biblioteka oraz kościół katolicki i plebania, resztki zespołu ewangelickiego zamienionego na mieszkania, remiza strażacka, kilka sklepów o różnej branży, nowa gospoda i kilka pijalni.
fot. foto polska.eu/ kościół w Łomnicy 2006 rok
W 1368 r. w Łomnicy wzmiankowano już kościół, który prawdopodobnie został zniszczony podczas wojen husyckich. Na jego miejscu wzniesiono w XV wieku obecny kościół, który później przejęli ewangelicy. Wieś wtedy należała do znanego śląskiego rodu rycerskiego von Zedlitzów i dzieliła się na trzy części.
Na przełomie XVI/XVII wieku mieszkał tu prawdopodobnie słynny prorok Hans Rischmann, wieś wtedy stała się popularna w regionie.*
*/ Rischmann, słynny pustelnik i prorok mieszkał też w Staniszowie w skałach góry Witosza... /red. autoflesz.com/
Po wojnie 30-letniej właścicielem majątku w Łomnicy został cesarski oficer włoskiego pochodzenia, von Tomagnini. W rękach tej rodziny wieś pozostawała do 1738 r. W 1720 r., na zlecenie właściciela, przebudowano starszy dwór lub zameczek na barokowy pałac. Prawdopodobnie projektantem zmian był znany na Śląsku architekt Martin Frantz z Tallina.
fot. Krzysztof Golec, autoflesz.com
W 1738 r. majątek nabył znany jeleniogórski kupiec hurtowy płótna Ch. Mentzel. W 1835 r. majątek w Łomnicy nabył pruski ambasador przy dworze Królestwa Obojga Sycylii, Gustaw Ernst von Kūster. W posiadaniu tej rodziny oba pałace pozostały do końca II wojny światowej /tj. do 1945 roku/.
Zabytkowe organy mogą pochodzić z 1836 roku, a trzy dzwony o nazwach: Opaczności Bożej, M.B. Częstochowskiej, św. Franciszka zakupiono na Rok Milenijny. W murze przy furtce na plebanię są uszkodzone późnorenesansowe płyty nagrobne, mogą pochodzić z początku XVII wieku. Przy murze pochowany był też słynny prorok H. Rischmann.
Jeszcze do zakończenia II wojny światowej we wsi istniał (ale w b. złym stanie) kościół ewangelicki. Największą sławą cieszyły się tu wspaniałe organy, ufundowane przez syna Ch. Mentzla, a wykonane w 1786 r. przez J.G. Meinerta.
- przeczytaj także:
redakcja autoflesz.com
Źródło: śp. Emil Pyzik, Mysłakowice, nauczyciel fizyki, dokumentalista